नवरात्रीचा उत्सव आता अवघ्या काही दिवसांवर आला आहे. अनेकांसाठी याच उत्सवापासून सणासुदीच्या काळाला सुरुवात होते. नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत सकाळचे वातावरण भक्तिमय असते. घरातील देवघरात तेवणारा दिवा, देवीची पूजा, मंत्रजप आणि व्रताच्या पदार्थांची तयारी यामुळे घरात उत्साहाचे वातावरण निर्माण होते. तर संध्याकाळी गरबा, दांडिया आणि पारंपरिक वेशभूषेमुळे उत्सवाला रंगत येते.
शारदीय नवरात्री ही देवी दुर्गा आणि तिच्या नऊ रूपांना समर्पित असते. हा उत्सव नऊ दिवस साजरा केला जातो आणि त्यानंतर दहाव्या दिवशी विजयादशमी अर्थात दसरा साजरा केला जातो.
२०२६ मध्ये नवरात्री कधी सुरू होणार?
२०२६ मध्ये शारदीय नवरात्रीला रविवार, ११ ऑक्टोबरपासून सुरुवात होणार असून १९ ऑक्टोबरला नवरात्रीची सांगता होईल. तर २० ऑक्टोबरला विजयादशमी अर्थात दसरा साजरा केला जाईल.
नवरात्रीचा पहिला दिवस आश्विन महिन्यातील शुक्ल प्रतिपदेला येतो. हिंदू पंचांगानुसार प्रतिपदा तिथी १० ऑक्टोबर रोजी रात्री ९ वाजून १९ मिनिटांनी सुरू होऊन ११ ऑक्टोबर रोजी रात्री ९ वाजून ३० मिनिटांनी समाप्त होईल.
११ ऑक्टोबर रोजी घटस्थापना किंवा कलशस्थापना केली जाते. याच विधीपासून नवरात्रीच्या विशेष पूजेला सुरुवात होते.
नवरात्री का साजरी केली जाते?
नवरात्रीचा संबंध देवी दुर्गा आणि महिषासुराच्या कथेशी जोडला जातो. पौराणिक कथेनुसार, देवी दुर्गा आणि महिषासुर यांच्यात दीर्घकाळ युद्ध झाले. अखेर देवीने महिषासुराचा वध केला. त्यामुळे देवीचा विजय हा सत्याचा असत्यावर आणि चांगुलपणाचा वाईटावर विजय म्हणून पाहिला जातो.
नवरात्रीनंतर येणाऱ्या विजयादशमीचाही राम आणि रावणाच्या कथेशी संबंध आहे. भगवान रामाने रावणाचा पराभव केल्याच्या स्मरणार्थ अनेक ठिकाणी दसरा साजरा केला जातो.
घटस्थापना म्हणजे काय?
नवरात्रीच्या सुरुवातीला केला जाणारा महत्त्वाचा विधी म्हणजे घटस्थापना किंवा कलशस्थापना. पूजा स्थळी कलशाची स्थापना करून नऊ दिवस त्याची पूजा केली जाते. अनेक ठिकाणी कलशाजवळ जवाची पेरणी केली जाते. नऊ दिवसांत ही रोपे वाढतात.
घटस्थापनेसाठी मोठी सजावट आवश्यक असतेच असे नाही. घरातील देवघरात दिवा लावणे, फुले आणि फळे अर्पण करणे, नैवेद्य दाखवणे तसेच देवीचे मंत्र आणि स्तोत्रांचे पठण केले जाते.
काही भक्त नऊ दिवस दुर्गासप्तशती किंवा देवी माहात्म्याचे पठणही करतात.
घटस्थापनेचा मुहूर्त स्थानानुसार बदलू शकतो. त्यामुळे आपल्या शहरातील स्थानिक पंचांगानुसार मुहूर्त तपासणे योग्य ठरते.
नवरात्रीत उपवास करणे अनिवार्य आहे का?
नाही.
नवरात्रीत उपवासाला विशेष महत्त्व असले तरी प्रत्येक व्यक्तीची उपवासाची पद्धत वेगळी असू शकते. काही जण नऊही दिवस उपवास करतात, काही जण ठरावीक दिवशी उपवास करतात, तर काही जण दिवसातून एकदाच भोजन करतात.
उपवासाच्या काळात साबुदाणा, राजगिरा पीठ, वरीचे तांदूळ, मखाणा, बटाटा, फळे आणि दुग्धजन्य पदार्थ मोठ्या प्रमाणात खाल्ले जातात. साध्या मिठाऐवजी सैंधव मीठ वापरले जाते.
मात्र उपवासाचे नियम कुटुंब आणि प्रदेशानुसार वेगवेगळे असू शकतात.
देवीची नऊ रूपे कोणती?
नवरात्रीच्या प्रत्येक दिवशी देवीच्या वेगवेगळ्या रूपाची पूजा केली जाते.
शैलपुत्री
ब्रह्मचारिणी
चंद्रघंटा
कूष्मांडा
स्कंदमाता
कात्यायनी
कालरात्री
महागौरी
सिद्धिदात्री
प्रत्येक दिवशी संबंधित देवीच्या रूपाची पूजा, फुले, नैवेद्य आणि इतर पूजासाहित्य अर्पण केले जाते.
नवरात्रीतील दुर्गाष्टमी आणि महानवमी हे दिवस विशेष महत्त्वाचे मानले जातात. काही कुटुंबांमध्ये या दिवशी होम आणि विशेष पूजाविधी केले जातात.
कन्या पूजेचे महत्त्व काय?
कन्या पूजनात लहान मुलींना देवीचे रूप मानून त्यांची पूजा केली जाते.
अनेक कुटुंबांमध्ये कन्यांचे पाय धुऊन त्यांना भोजन दिले जाते. भोजनानंतर त्यांना भेटवस्तू किंवा दक्षिणाही दिली जाते.
कन्या पूजा काही ठिकाणी अष्टमीला, तर काही ठिकाणी नवमीला केली जाते.
नवरात्रीत गरबा का खेळला जातो?
नवरात्री म्हटलं की गरबा आणि दांडियाचीही आठवण होते. विशेषतः गुजरातमध्ये नवरात्रीच्या रात्री मोठ्या प्रमाणावर गरबा आणि दांडिया आयोजित केला जातो.
पारंपरिक पोशाख, रंगीबेरंगी दागिने आणि दांडियाच्या तालावर होणारा नृत्याचा जल्लोष हे नवरात्रीचे आकर्षण ठरते. आता गुजरातबरोबरच देशातील अनेक शहरांमध्येही मोठ्या प्रमाणावर गरबा आणि दांडिया कार्यक्रम आयोजित केले जातात.
मात्र प्रत्येक कुटुंबाची नवरात्री साजरी करण्याची पद्धत वेगळी असते. काही जण सकाळी पूजा आणि दिवसभर उपवास करतात, तर काही जण मंदिरात दर्शन घेऊन संध्याकाळी गरबा खेळायला जातात. काही कुटुंबांमध्ये नऊ दिवस घरच्या घरी पूजा आणि अष्टमी-नवमीच्या विधींना अधिक महत्त्व दिले जाते.
हीच नवरात्रीची खासियत आहे. प्रदेश, कुटुंब आणि परंपरेनुसार उत्सवाची पद्धत बदलली तरी देवी दुर्गेची आराधना आणि चांगुलपणाचा वाईटावर विजय हा या उत्सवाचा केंद्रबिंदू कायम राहतो.
१९ ऑक्टोबरला नवरात्रीची सांगता होईल आणि २० ऑक्टोबरला विजयादशमी अर्थात दसरा साजरा केला जाईल.
