दगडाला हात लावताच घुमतात सप्तसूर! भारतातील या मंदिराच्या ५६ संगीतमय स्तंभांमागे दडलेय ६०० वर्षे जुने विज्ञान…

हम्पी / कर्नाटक: भारत हा अद्भूत चमत्कार आणि पौराणिक रहस्यांचा देश मानला जातो. आपल्या देशात अशी अनेक प्राचीन मंदिरे आहेत, ज्यांची वास्तुकला आणि तंत्रज्ञान आजच्या आधुनिक विज्ञानालाही थक्क करून सोडते. असेच एक अलौकिक मंदिर कर्नाटकातील ऐतिहासिक शहर हम्पी येथे वसलेले आहे, ज्याचे नाव आहे ‘विजया विठ्ठल मंदिर’ (Vijaya Vittala Temple).

युनेस्कोच्या (UNESCO) जागतिक वारसा स्थळांमध्ये समाविष्ट असलेल्या या मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील अखंड काळ्या पाषाणातील स्तंभांवर केवळ बोटाने किंवा हाताने हलकी थाप मारताच संगीताचे सात सूर (सारेगामापधनी) ऐकू येतात. याच अद्भूत वैशिष्ट्यामुळे जगभरात या खांबांना ‘म्युझिकल पिलर्स’ (Musical Pillars) किंवा ‘संगीतमय स्तंभ’ म्हणून ओळखले जाते.

१५व्या शतकातील अतुलनीय वास्तुकला आणि इतिहास
तुंगभद्रा नदीच्या काठावर वसलेले हे भव्य मंदिर भगवान विष्णूंचे रूप असलेल्या श्री विठ्ठलाला समर्पित आहे. याचे बांधकाम १५व्या शतकात विजयनगर साम्राज्याचे राजे देवराय (द्वितीय) यांच्या कारकिर्दीत सुरू झाले. त्यानंतर महान सम्राट कृष्णदेवराय यांनी या मंदिराचा विस्तार करून त्याला भव्य रूप दिले. मंदिर संकुलात अखंड पाषाणातून कोरलेला विशाल ‘दगडी रथ’ जगप्रसिद्ध आहेच, पण देश-विदेशातील पर्यटकांसाठी सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे महामंडपातील ५६ संगीतमय स्तंभ आहेत.

५६ स्तंभांमध्ये दडलेत विविध वाद्यांचे सूर
मंदिराच्या मुख्य महामंडपात एकूण ५६ कोरीव खांब आहेत. या प्रत्येक मुख्य स्तंभाभोवती सात-सात लहान उप-स्तंभ कोरलेले आहेत. या छोट्या खांबांवर हलकी थाप मारताच केवळ सप्तसूरच नाही, तर वीणा, मृदंग, तबला आणि मंदिरातील घंटेसारखे पारंपरिक भारतीय वाद्यांचे हुबेहूब ध्वनी ऐकू येतात.

इंग्रजांनी खांब कापले, तरीही गूढ उलगडले नाही!
सुरुवातीला अनेकांना वाटायचे की हे खांब आतून पोकळ असावेत किंवा त्यात धातू किंवा लाकूड लपवले असावे. ब्रिटीश राजवटीत एका इंग्रज अधिकाऱ्याला संशय आला की भारतीयांनी या दगडांच्या आत काही गुप्त यंत्र किंवा तंत्रज्ञान लपवून ठेवले आहे. हे रहस्य जाणून घेण्यासाठी इंग्रजांनी दोन खांब मधोमध करवतीने कापून पाहिले. मात्र, आश्चर्य म्हणजे आत काहीही नव्हते; ते १०० टक्के भरीव ग्रॅनाइट दगडच होते! ब्रिटीशांनी कापलेले हे दोन खांब आजही मंदिर परिसरात या घटनेची साक्ष देत उभे आहेत.

काय सांगते आधुनिक विज्ञान आणि भूगर्भशास्त्र?
आधुनिक शास्त्रज्ञ आणि भूगर्भशास्त्रज्ञांनुसार (Geologists), हे खांब सामान्य दगडांपासून बनवलेले नाहीत. विजयनगरच्या प्राचीन शिल्पकारांनी यासाठी अशा विशिष्ट ग्रॅनाइट दगडांची निवड केली होती, ज्यात सिलिका आणि लोह (Iron) यांचे प्रमाण मुबलक होते. या खनिजयुक्त पाषाणांना विशिष्ट भौमितिक आकार, घनता आणि कोनांमध्ये अशा अचूकतेने घडवले गेले की, त्यातून नैसर्गिक रेझोनन्स (ध्वनी कंपन) निर्माण होते. त्यामुळेच या पाषाणांवर हलका आघात करताच सुमधुर संगीतमय लहरी निर्माण होतात. ६०० वर्षांपूर्वीचे हे भारतीय स्थापत्यकलेचे आणि ध्वनिशास्त्राचे (Acoustics) ज्ञान आजही आधुनिक जगाला अचंबित करते.