अरे वा! महाराष्ट्रातील या शहरात चक्क पितृ पक्षात साजरा होतो गणेशोत्सव; जाणून घ्या २५० वर्षांचा रंजक इतिहास

नागपूर: सामान्यपणे अनंत चतुर्दशीच्या दिवशी लाडक्या बाप्पाच्या विसर्जनाने १० दिवसांच्या गणेशोत्सवाची सांगता होते. त्यानंतर सुरू होणाऱ्या पितृ पक्षात (श्राद्ध पक्षात) कोणतेही मंगल कार्य किंवा मूर्तीची प्रतिष्ठापना केली जात नाही. मात्र, महाराष्ट्राची उपराजधानी असलेल्या नागपुरात पितृ पक्षात चक्क गणरायाची प्रतिष्ठापना करून एक अनोखा आणि ऐतिहासिक उत्सव साजरा केला जातो. जाणून घेऊया यामागची रंजक कहाणी…

अनंत चतुर्दशीनंतर सुरू होणाऱ्या पितृ पंधरवड्यात नागपुरात ‘मस्कऱ्या गणपती’ (Maskarya Ganpati) आणि ‘हडपक्या गणपती’ (Hadpakya Ganpati) ची प्रतिष्ठापना केली जाते. सुमारे २५० वर्षांची परंपरा लाभलेल्या या उत्सवाला भोसले राजघराण्याचा आणि पेशवेकालीन इतिहासाचा संदर्भ आहे.

काय आहे ‘मस्कऱ्या गणपती’ची अनोखी परंपरा?

संपूर्ण महाराष्ट्रात अनंत चतुर्दशीला विसर्जनाचे अश्रू वाहत असताना, नागपुरात मात्र भाद्रपद वद्य प्रतिपदेपासून (पितृ पक्षाच्या पहिल्या दिवसापासून) पुढील १५ दिवसांसाठी मस्कऱ्या गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते.

हास्य, विनोद आणि लोककलेचा उत्सव:

‘मस्कऱ्या’ हा शब्द ‘मस्करी’ (थट्टा-मस्करी, विनोद) या शब्दावरून आला आहे. या काळात भारूड, लावणी, शाहिरी, नाटके, नकला आणि विविध हास्य-विनोदाच्या कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. त्यामुळे पितृ पक्षातील वातावरणही उत्साहाने भरून निघते.

२५० वर्षांपूर्वीचा ऐतिहासिक संदर्भ

इतिहासकारांच्या मते, या परंपरेची सुरुवात नागपूरचे राजे रघुजी भोसले (पहिले) यांच्या काळात झाली

विजयाचा जल्लोष:

एका ऐतिहासिक कथेनुसार, राजे रघुजी भोसले बंगालची मोहीम फत्ते करून अनंत चतुर्दशीनंतर नागपुरात परतले. मोहिमेवर असल्याने त्यांना नेहमीच्या गणेशोत्सवात सहभागी होता आले नव्हते. त्यामुळे राजांच्या विजयाचा आनंद आणि बाप्पाची आराधना म्हणून पितृ पक्षात खास गणपती बसवून उत्सव साजरा करण्यात आला.

सैनिक आणि सरदारांसाठी पर्वणी:

दुसऱ्या संदर्भानुसार, युद्धावरून परतणाऱ्या सैनिकांना गणेशोत्सवाचा आनंद घेता यावा यासाठी दरवर्षी पितृ पक्षात या उत्सवाचे आयोजन केले जाऊ लागले. पुढे हीच प्रथा नागपूरची लोकपरंपरा बनली.

‘हडपक्या गणपती’ का म्हणतात?

विदर्भातील जुन्या बोलीभाषेत पितृ पक्षाला बऱ्याच ठिकाणी ‘हडपक’ किंवा ‘हडपक्याचा काळ’ म्हटले जाते. याच कालावधीत गणरायाची स्थापना होत असल्याने स्थानिक नागरिक या बाप्पाला अत्यंत श्रद्धेने ‘हडपक्या गणपती’ असेही म्हणतात. या उत्सवाची सांगता सर्वपित्री अमावास्येला अत्यंत जल्लोषात आणि थाटामाटात विसर्जनाने होते.

सांस्कृतिक वारसा आणि लोककलेचे व्यासपीठ

नागपुरातील महाल, इतवारी आणि बुधवारी या ऐतिहासिक पेठांमध्ये मस्कऱ्या गणपतीची मोठी धूम पाहायला मिळते. या १५ दिवसांत विविध सामाजिक, राजकीय विषयांवर प्रबोधनात्मक नाटके, पारंपरिक व्याख्याने आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम रंगतात. हा उत्सव नागपूरच्या समृद्ध आणि वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरेची आजही साक्ष देतो.